A profecía

Unha das moitas cousas que admiro do profesor M. é que semella coñecer persoalmente a canta xente interesante naceu en Romanía no século pasado e, polo tanto, a case todos os autores que tratamos nos seus seminarios. Creo lembrar que a Emil Cioran non llo chegaron a presentar, malia que “tiñamos coñecidos en común”. O “coñecido común” era o poeta xermano-romanés Wolf (von) Aichelburg, quen se correspondeu durante anos co Cioran -en francés, por certo, aínda que ambos os dous dominasen o alemán e o romanés. Seica nalgunha das súas cartas, Cioran, vello simpatizante da Garda de Fier, laiábase de que nalgunhas das aldeas alemás de Transilvania só quedasen ciganos; considerábao un signo da decadencia dos tempos, unha confirmación experimental da súa filosofía pesimista e derradeiro argumento para preferir a non-existencia.

Mais hoxe preguntáralle a M. non por Cioran, senón por Mircea Cărtărescu, o autor romanés máis aprezado ultimamente na Alemaña, a quen o crítico do Freitag comparou con Proust pola súa recreación case mitolóxica de Bucarest, cidade enchoupada na súa escrita en recordos húmidos coma a madalena de Swann.

-Cărtărescu…? Si, é un grande escritor. Cando tiña a súa idade -non, debía ter xa dous ou tres anos máis-, díxenlle: “Vostede ha ser o mellor escritor romanés desde 1945″.

E ben podería ser certo.

Як не сумувати за Україною…?

Просто не можна…

33 intime Maximen zur Verbesserung der Poesie

O poeta Hans Thill (Baden-Baden, 1954) achegou á antoloxía Das verlorene Alphabet. Deutschsprachige Lyrik der neunziger Jahre “33 máximas íntimas para o perfeccionamento da poesía”. Velaquí o seu vademécum para poetas novos:

Que non se lle note. Comprobe o estado da súa vestimenta antes de marchar de casa. Están todas as ventás pechadas, os lumes da cociña apagados?

A poesía é un mundo á parte. Facilítese a entrada nese mundo. Nel cabe todo o que existe no aquén.

Procure ser sempre un pouco menos intelixente ca os textos dos outros (veciños, precursores) & un pouco menos parvo ca os propios.

Aforre a lectura dos xornais. Almorce só, lendo poemas co café. E pase as noites diante do televisor.

Como evitar a fría necidade da industria do entretemento? Sexa sociábel, desfrute na súa estupidez dunha alta montaña ["...sonnen Sie sich in der Dummheit eines hohen Bergs"], atravese grandes extensións de auga.

A poesía causa, no mellor dos casos, danos económicos.

Atope o núcleo subxectivo no proceso de disolución do subxecto.

Protexa o seu corpo. Renuncie a ter casa propia.

Busque un traballo digno, a vida como poeta é aborrecida e ruín.

Todo corpo está máis lonxe de si mesmo ca de ningún outro. Observe como pensa mediante a lingua.

“Non me toques”, di o corpo, “que me queimei.”

Relaciónese. Evite contactos improdutivos. Regue as plantas no balcón.

Siga a beleza das frases. Busque o malentendido.

Polo seu lugar de residencia debería pasar o tranvía. Evite a natureza e mais a ciencia.

Sexa virtuoso. Vaia cara o ruído alfabético. Non salouca a ensalada de letras?

Non vaia nunca dúas veces polo mesmo camiño. Non teña medo da repetición.

En caso de dúbida: non afirmar.

O poeta Jacques Roubaud senta comigo no tren. Vai lendo nunha biografía de Beckett. De cando en vez comúnicalle, entusiasmado, as novidades ao resto do vagón: “Beckett ergueuse cedo!”, “Deixou de escribir despois de cear!”, etc. “Encántanme eses pequenos detalles dos grandes colegas”, di.// Pequenos detalles do grande colega Roubaud.

Do pobre de min ao que me van dar a cambio: ao se fixar por escrito, o pensamento transfórmase en lei.

Beba o bo viño que non se pode permitir.

Busque aliados para a loita desigual contra o pasado e o presente: de ser posíbel non só na poesía europea, e de ser posíbel non só entre os contemporáneos.

Viva de xeito que non teña que posuír nada. Practique a indiferenza no tocante ao estado da súa conta corrente.

Escriba axiña. Remate textos sen rematar. Escriba os seus textos a man tantas veces como sexa preciso, até que sexan soportabeis.

Traballe pouco. Póñase nas pontes e nos recantos das rúas. Aventúrese un ou dous pasos na zona peonil.

Procure non revisar un texto antes de ter esgotado todas as posibilidades.

O que quería conseguir cun texto debe sabelo, como moi cedo, cando estea impreso.

Escriba cara o incerto, non cara o aproximado.

Fale consigo mesmo.

Teña en conta a súa mala memoria. Deixe que murchen as plantas no balcón, para que algo cambie.

As xeracións? Cantas quedan até chegar a Occidente?

Coide da saúde.

Busque o exceso, non teña medo da superación, aínda que na cima agarden os glaciares da Idade do Bronce.

Visto hai pouco: “Bedeutungsüberschuß” ["exceso significativo"], “Duldungsstarre” ["parálise consentidora"] e o xiro: “das ist mir gar nicht mal so unwurst” [que non me atrevo a traducir... Acéptanse suxerencias].

De Michael Braun, Hans Thill,  Das verlorene Alphabet. Deutschsprachige Dichtung der neunziger Jahre, Heidelberg 1998.

“… e causa hemorraxias invisibles…”

Velaquí un dos moitos poemas de Lois Pereiro que algún día tentarei traducir ao alemán: a súa “Análise hemática do amor”.

Co amor que se interpón

entre vós

e o meu medo

altéranse os parámetros orgánicos

dos meus restos en fráxil equilibrio

ben restaurados e supervisados.

E podería facer un Lied amargo

adicado ós meus seres máis amados

modificando as miñas CD4

e baixando o nivel de protombina

deste corpo que aboia en endorfinas

sen xeringas ou fármacos

que as leven.

A sede por soñar aumenta a febre

e causa hemorraxias invisibles

exiliando do sangue ós hematíes.

Pero as bágoas lubrican o desexo

provocan máis nostalxia

e anestesian.

A amizade protexe e o amor cura

o odio contaxia e fire

a indiferencia mata.

Apagado este incendio sobrevivide libres

deste estertor final de quen vos ama.

xullo, 95

(De Lois Pereiro, poesía última de amor e enfermidade 1992-1995, Santiago de Compostela 1995)

“O zume da nostalxia”

Moído polas saudades, decido rematar de traducir a entrevista de Michael Angele co autor ucraíno Iurii Andrukhovich, publicada en xuño deste ano no semanario berlinés Freitag (centro-esquerda, agora propiedade do fillo do fundador do Spiegel). Andrukhovich (Ivano-Frankivsk, 1960) é unha especie de Manolo Rivas ucraíno, o autor máis coñecido e máis traducido do país. Xermanófilo coma todos os intelectuais da Westukraine, Andrukhovich é o máis popular dos seus compatriotas nos países de fala alemá, só superado, ai!, polos irmáns Klichko, os coñecidos boxeadores kiivitas. Galardonado en 2006 co premio ao “Entendemento Europeo” (Europäische Verständigung) da Feira do Libro de Leipzig, as súas novelas e ensaios veñen sendo publicadas na prestixiosa casa Suhrkamp e pasou o último ano no Wissenschaftskolleg de Berlín, a traballar nunha “pequena enciclopedia xeopolítica” subxectiva, unha cartografía emocional das que foron as súas cidades.

Diálogo.

O escritor ucraíno Iurii Andrukhovich sobre o seu país e a busca de Europa.

Freitag: Señor Anrukhovich, lembra vostede como, en 1992, ao retornar ao seu país despois dunha viaxe, se queixou de que en Lviv era imposíbel mercar condóns pola noite?

Andrukhovich: Cando hoxe leo os meus textos da época teño vergoña do inxenuo que era. Polo demais, foi realmente dramático: cando daquela voltei de Múnic, pensaba que aqueles tres meses no xardín do paraíso europeo foran unha experiencia que non se repetiría. Que os muros voltarían a erguerse nas fronteiras, que estaba condenado para sempre a unha vida sen condóns nocturnos nin máquinas de tabaco. Daquela pensei que era a fin. Visto desde hoxe, foi o comezo.

Freitag: “Inxenuo”? Eu non podería ollar para Europa dun xeito tan material. Para nós, Europa xa non é algo sorprendente, nin valioso.

Andrukhovich: Cando voltei de Europa, o meu pai estaba no hospital. Estaba canso e esbrancuxado. Precisaba vitaminas, zumes, e eu viña dun mundo no que o zume de laranxa non custaba moito máis do que a auga. E onda nós non o había. Isto debe de soar como se estivese a celebrar o benestar material, mais refírome a outra cousa: refírome a que tiña que salvar a meu pai dalgunha maneira, e non tiña como.

Freitag: Europa, un conto de fadas.

Andrukhovich: Pero agora xa temos zume de laranxa abondo.

Freitag: Ten vostede unha lingua para falar de Europa que nós non temos. Que significa, por exemplo, a expresión “pequeneza centroeuropea”, que vostede emprega no seu libro Segredo?

Andrukhovich: A expresión é da miña época de estudante en Moscova. Ao final da Unión Soviética tiñamos un seminario no que discutiamos tamén os meus poemas. Un colega, un poeta ruso, dixo que non vía nos meus textos nada ucraíno, que non había neles máis que “pequenezas centroeuropeas”. Falaba desde a perspectiva dun ruso. Rusia está marcada polo espazo xeográfico. E desde esa perspectiva mírase a Europa e vese algo realmente pequeno: pequeno sobre todo no territorial, mais tamén no intelectual, provinciano. Ao lado do discurso dun Tolstoi ou dun Dostoievskii. Eu non comparto esa visión. Eu parodio ese concepto da “pequeneza centroeuropea”.

Freitag: E pola contra define vostede Ucraína coma a “meirande realidade obxectivábel de Europa”. Que quere dicir iso? É iso tamén un concepto xeográfico?

Andrukhovich: A Ucraína é o país máis grande de Europa…

Freitag: … e logo Rusia, non é máis grande?

Andrukhovich: Desde logo, pero os rusos non cren eles mesmos que o seu país sexa europeo. De todos os xeitos, a poboación da Ucraína é desproporcionadamente pequena en relación coa súa enorme superficie. Só temos a metade de habitantes que ten Alemaña. E tendencia á baixa. Hai moita emigración e a natalidade descende. Aínda así a perda de poboación está a se moderar. Á parte do territorio, a “meirande realidade obxectivábel” refírese ao esgazamento, a situación conflitiva do país, que non se ve a si mesmo sempre nin en todas partes coma parte de Europa. Dise “en Europa” e pénsase noutro lugar. Máis exactamente: en Occidente. Os ucraínos que saben que paso moito tempo a vivir en Berlín e noutros sitios pregúntanme: “E como che vai por Europa?”

Freitag: Pero o esgazamento afecta tamén a outros países europeos “de sempre”. Pense en Italia.

Andrukhovich: Á conferencia de prensa da miña peza Orfeo ilegal, en Kíiv, veu tamén un actor do sur de Italia. Dixo que vía moitas semellanzas: “Vós soñades con Europa, nós tamén.”

Freitag: A situación de Ucraína parécese aínda máis á de Turquía.

Andrukhovich: Persoalmente, penso que calquera sinal positivo para Turquía éo tamén para Ucraína. Turquía sempre foi por dinate. En decembro de 2004 falei no Parlamento Europeo, en Estrasburgo, da Revolución Laranxa, que acadara naquel momento a súa fase máis quente. Despois tiven unha pequena conversa con algúns deputados. “Aposto a que, despois desta revolución, Ucraína entrará antes do que Turquía”, dixo un deles. É sabido que esta esperanza non se fixo realidade, e mesmo así son moitos dos nosos políticos a cometer un grave erro. “Por que Turquía? Por que non nós?”, preguntan. É unha atitude inapropiada. Con sinceridade, habería que dicir que Turquía, en moitas cousas, é ben máis europea do que Ucraína. E a perspectiva da entrada de Turquía supón que tamén nós temos que ter esa perspectiva.

Freitag: Turquía quere entrar na Unión Europea sobre todo por razóns económicas. Que agardan os ucraínos de Europa?

Andrukhovich: Moitas cousas. O que todos os ucraínos comparten é a idea de Europa como algo bo. Con Europa só se asocian cousas positivas. Hai moito antiamericanismo e, na Ucraína occidental, un certo ambiente antirruso, mais en ningures un ambiente antieuropeo.

Freitag: Tampouco no leste prorruso?

Andrukhovich: Non, o que acontece é que alí o positivo de Europa percíbese nas perspectivas económicas das que vostede falaba. Europa significa benestar. Á xente gústalle falar do Estado de Dereito europeo. “Non o estades a facer como en Europa” é unha descalificación moi frecuente entre os políticos. Mesmo os comunistas empregan esta retórica. Tamén para eles Europa ten connotacións positivas.

Freitag: Daquela europeo significa “civilizado”?

Andrukhovich: Significa o Estado de Dereito e unha certa orde.

Freitag: Coma Suíza?

Andrukhovich: Suíza é de certo un exemplo positivo polo plurilingüísmo. “Suíza ten catro linguas oficiais. Por que non podemos ter nós tamén máis linguas oficiais?”, pregúntase. “Por que non o ruso?”

Freitag: Está vostede a traballar aquí [en Berlín] no Wissenschaftskolleg nun libro sobre cidades. Que é para vostede unha cidade europea?

Andrukhovich: Agora mesmo estou a escribir sobre Riga. Nos anos 80, o culturólogo e lingüísta Liachov sostivo nun ensaio que só había en toda a URSS catro cidades europeas. As tres capitais bálticas, e Lviv.

Freitag: E Leningrado?

Andrukhovich: Precisamente, non. Leningrado, San Petersburgo, ten moito de europeo pola súa arquitectura, mais a cidade é xa euroasiática. Por que? Porque non ten no centro unha casa do concello, nin un mercado arredor do que medren as rúas dos distintos gremios. E iso é o que fai a clásica cidade europea. E en Leningrado non hai: para que habían querer unha casa do concello? Iso son cousas da administración local, e a administración local só ten sentido no modelo europeo. En Rusia só existe o poder vertical.

Freitag: Agora que fala vostede de Lviv, que foi unha metrópole da monarquía austrohúngara. Que importancia ten aínda o antigo estado plurinacional na idea ucraína de Europa?

Andrukhovich: Non demasiada, aínda que si no eido práctico. É fundamental a pregunta de como se pode continuar a desenvolver o turismo. Desde que Ucraína abolíu, en 2005, a obriga de visado para os cidadáns da Unión Europea, a cantidade de visitantes aumentou de xeito extremo. Neste sentido, a nostalxia, como en Lviv ou en Czernowitz, é potencialmente un factor. Xa sabe que en 2012 terá lugar o campionato de Europa de futbol. E iso ha ser un desafío enorme.

Freitag: Alemaña está preparada, polo si ou polo non…

Andrukhovich: É un pequeno ensaio, por ver se Ucraína, xunto con Polonia, é quen de sacar adiante un proxecto europeo. Estamos no centro da atención. Primeiro, no futbol. E todo depende de nós.

Freitag: Para min Europa é tamén John Siddharta, de quen vostede fala en Segredo. Se non entendín mal, chegou ao seu país coma unha especie de peregrino.

Andrukhovich: Si, John Siddharta, “o preso errante de Nottingham”. Segundo a lenda, estivera en case todos os cárceres de Europa, mais o seguro é que despois traballou cunha organización humanitaria internacional, unha das que trouxeron o “zume de laranxa”, por chamalo dalgunha maneira, cando Ucraína pasaba por momentos difíciles. Trouxo seringas de insulina para os diabéticos. Tiña contactos. Quería facerse cunha muller. Debía andar polos 60 anos, e seguramente non tiña a ninguén. Levaba un quepi no que ía cosida, con letras latinas, a palabra rusa “daragaia” (meu amor). John Siddharta, como o nome indica, soñaba con morrer na India. Pero despois de coñecer a Ucraína, preferíu morrer onda nós.

(Tradución miña, moi improvisada, e rematada o 29 de agosto ás 2:01).

Львів

O que segue é un fragmento da miña correspondencia recente que a preguiza me leva a copiar e pegar (дрег’н’дроп) como resumo da miña primeira semana en Ucraína. Entendo que é un procedemento doblemente desconsiderado -co destinatario do mail da que procede e cos hipotéticos lectores deste blog, mais penso que estes últimos sempre poderán consolarse pensando que esta advertencia podería non ser máis ca unha mediocre licenza do autor:

Cada día gosto máis deste país e desta cidade, e non podo menos que alegrarme cando penso que aínda me quedan máis de tres semanas, aínda que empezo a temer, aos poucos, a depresión que vai supoñer marchar daquí cando me teña afeito de todo, como ocorre sempre nestes casos. Por iso veño de mercar un par de filmes ucraínos en DVD, e seguramente tente facerme con algún máis antes de que remate o curso, porque en Alemaña (non digamos en España) son moi difíciles de conseguir -de feito sei de moitos ucraínos que pensan que non existe unha cousa chamada “cinema ucrainiano”. En realidade existe, e de feito é dunha liñaxe non menos noble ca a dos cosacos: o “pai” da industria cinematográfica ucraína é Oleksandr Dovzhenko, de Odesa, que estaba moi ben familiarizado co expresionismo alemán e filmou nos anos 20 e comezos dos 30 (até que a Stalin lle pareceu que os ucraínos tiñan autonomía de mais e decidíu arramplar coa cultura autóctona) varias películas documentais (tamén algunha comedia chaplinesca) que non fican por detrás de Eisenstein no virtuosismo da montaxe: un bo exemplo é “Zemlya” (“Terra”), que se pode ver en youtube. Acontece que, dende aquela, o cinema nacional conformouse (ou tivo que conformarse) durante anos, décadas, con ser un engadido do ruso, unha filial dos estudos Mosfilm, o “Hollywood soviético”, cunha ínfima infraestrutura adicada á produción de filmes paisaxísticos e localistas, portadores dunha concepción naive e infantil da identidade ucraína, para que a ninguén se lle ocorrese pensar nas “terras da raia” como nun país diferente da “nai Rusia”. Só coa independencia (1991) comezaron de novo a agromar películas ucraínas, mais as máis delas comedias de ton baixo, en ruso, producidas polos oligarcas da Ucraína oriental con vistas ao mercado ruso, ou ben, o extremo contrario, panfletos sobre heroes nacionais ás veces discutibeis, coma o líder cosaco Bohdan Khmelnitski, famoso no século XVII polas súas masacres de xudeus na República polaco-lituana, ou adaptacións de clásicos da literatura ucraína (Gogol, por exemplo, aínda que escribise en ruso) nun estilo que lembra ás versións de Blasco Ibáñez e de Torrente Ballester que pon a Televisión Española de cando en vez; se teño que escoller quedo coa segunda categoria, que polo menos permite practicar algo o idioma, así que hoxe merquei un thriller sobre o asasinato en Múnic, planeado polo KGB, de Stepan Bandera, o xefe político do Exército Insurrecto de Ucraína que loitou primeiro contra Stalin, despois contra Hitler, e despois outra vez contra Stalin (e fíxolles de paso a vida imposíbel a moitos polacos, que á súa vez responderon aterrorizando os labregos ucraínos); e outra película algo máis vella que non sei moi ben de que vai, pero que debe de ser boa, porque seica levou moitos premios en festivais estranxeiros, por exemplo no do Mar del Plata, e mais foi homenaxeado pola Academia Británica do Cinema en 1966. Tamén quería ver de conseguir algún filme comercial, da Disney ou semellante, pero están case todos en ruso; moitas veces o cartel ou a carátula está en ucraíno, pero despois o contido está doblado á outra lingua. Sobre todo os estudos grandes tentan aforrarse facer dúas doblaxes, porque “supostamente” todos os ucraínos falan ruso e ucraíno (ou ucraíno e ruso): a realidade, naturalmente, é máis complexa; na parte occidental, por exemplo, onde estou estes días, non falan ruso nin os gatos, a porcentaxe de falantes maternos do ucraíno é de preto do 100% (censo de 2001), e todo, absolutamente todo, o que un atopa pola rúa (a excepción deses mesmos filmes americanos) está en ucraíno: os neóns, as novas na radio, o menú dos macdonalds, os xornais (de todos os xeitos o caso dos xornais non é significativo porque aquí case todos seguen o modelo que ten en España El Periódico de Catalunya, cunha edición completamente en catalán/ucraíno e outra en español/ruso, que traen exactamente os mesmos artigos pero noutra lingua), a xente entende o ruso, porque é semellante , mais non o fala; despois hai cidades, coma Kíiv (case todo o mundo en Alemaña e non só di Kiev, pero ese é o nome ruso, o nome oficial e ucraíno da capital de Ucraína é Kíiv, acentuado no í, ou Kyiv, se aplicamos o sistema internacional de transliteración á letra и: “kíí-iv”), onde a case totalidade da poboación son individuos bilingües, é dicir, igual de competentes en ruso e ucraíno e cambian de lingua de xeito espontáneo na vida cotiá; logo hai zonas, sobre todo as rexións moi industrializadas do leste e as cuncas mineiras coma Donets (o nome do equipo de futbol desa cidade, o “Shakhtar”, significa precisamente iso, o “Mineiro”) ou Dnipropetrovsk, onde algo máis da metade ten o ucraíno coma lingua materna, pero onde hai unha clara diglosia (posíbelmente relacionada co feito de que o poder, nestas zonas, teñenno elites de oligarcas, herdeiras da antiga cúpula do partido comunista local, e polo tanto moi prorrusas) e a meirande parte da xente, como en Galiza, deixa de falalo ao chegar á escola, ou resérvao para o uso privado; e logo hai unha única rexión na que a lingua do Estado está en clara minoría con respecto ao ruso, que é Crimea, e a explicación é moi sinxela: Crimea só pertence a Ucraína dende 1954, e foi un “agasallo” envelenado de Nikita Khrushov para introducir máis poboación rusa na daquela República Socialista Soviética de Ucraína e controlala máis facilmente; ademais, en Crimea, está amarrada a flota rusa do Mar Negro (compárese por exemplo co caso de Ferrol, cidade tamén moi militarizada dende hai décadas…). De todos os xeitos, o ucraíno é calquera cousa menos unha lingua pequena: con preto de 50 millóns de falantes, é a décima lingua do mundo e a segunda ou terceira das eslavas, claramente por detrás do ruso (que tiña e ten detrás un imperio político e económico) pero claramente por riba do polaco (?), checo, búlgaro, serbio… Ademais, por ser a lingua dun territorio sempre fronteirizo, é a que permite unha maior intelixibilidade das outras linguas da familia: é máis doado para un ucraínofalante entender ruso, polaco, checo, búlgaro, serbio… aínda que non o fale, que non para un ruso, polaco, checo, búlgaro ou serbio entender o ucraíno. En Alemaña por desgraza segue a ser unha extravagancia estudar primeiro o ucraíno e logo ruso ou polaco, coma fixen eu, porque tradicionalmente a filoloxía eslava era unha ponla académica da filoloxía rusa, mais en Polonia, por exemplo, ou curiosamente na China, van sendo cada vez máis os que empezan coa lingua de Xevchenko, por considerar esta orde máis didáctica.

Estes días estamos a padecer unha calor pegañenta (30 ºC e máis), aínda que hoxe empezou a refrescar un pouco e pode que a partir de hoxe á noite ou mañá chova. Mesmo así hai moita xente nas rúas do centro e nas terrazas dos centos de cafeterías. Lviv está considerada unha das cidades con máis cafés por habitante de Europa, un resto da época austrohúngara que os leóns (Lviv significa iso, a cidade dos Leóns, de aí o nome latino Leopolis) conservan fachendosos. Pero falo de “cafés” de verdade, cafés na acepción vienesa de café, cafés “stricto sensu”, nada que ver co que na Coruña chaman café. O que sexa que consideremos o mellor café da Coruña, ou mesmo de Galicia, ou da Península, xa postos, non se compara co peor dos cafés de Lviv: ao lado semellaría unha taberna ou unha tasca de mala morte. Son todos, para empezar, auténticos palacios, en estilos arquitectónicos e decoracións que compiten en elegancia, e os surtidos de tortas e cafés son tan variados, que dubido que a suma de todas as tartas dispoñíbeis no conxunto da hostelaría coruñesa iguale a carta dun só destes cafés. Se medimos o avance da civilización europea polo número e calidade dos cafés e salóns de tertulias, Ucraína, ou polo menos a Ucraína occidental, está moi por diante de España. Tamén se constata un alto grao de desenvolvemento cultural, humano, que non necesariamente económico, nos vellos sentados nos parques xogando ao xadrez (comparese coa tradición hispana de “mirar obras”) e na amabilidade da xente corrente. Pola contra, o salvaxismo automobilístico fai pensar nos aspectos máis escuros da República Portuguesa. Tamén a conservación dos edificios históricos lembra un pouco a Portugal, e as rúas máis deprimidas lembran ás de Porto; o centro está en moi bo estado, renovado ou reconstruído, en moitos casos, pero a medida que un se alonxa do centro as casas antigas están peor conservadas… Aínda así, non deixa de ser un mérito do pobo ucraíno que siga en pé, porque durante a época soviética, como en toda a Europa comunista (tamén en Alemaña), a política oficial era agardar a que os edificios históricos apodrecesen para poder derrubalos e construír bloques de vivendas con materiais baratos (e isto non é unha exaxeración, era realmente unha política oficial, de Estado, e planificada, que só fracasou onde a xente foi quen de se organizar para coidar das cousas pola súa conta: por exemplo, aquín en Lviv, a oposición popular conseguíu parar un proxecto, impulsado dende Moscova, para demoler con dinamita o castelo e furar varios parques do centro para construír un metro -un metro, co contentos que están os  ”lembergueses” co seu tranvía!)

Non sorprende que esta sexa a parte máis nacionalista e máis europea, e por conseguinte a máis antirrusa do país. A diferenza da Ucraína oriental (beira dereita do Dnipro), cidades coma Lemberg só estiveron baixo o dominio soviético durante dúas ou tres xeracións (1945-1989), e antes diso non pertenceran nunca ao Imperio Ruso, senón a réximes moito máis liberais e civilizados, coma a República Lituano-Polaca (até 1792), o Imperio Austrohúngaro ou a Segunda República Polaca do mariscal Piłsudski. Máis que co resto de Ucraína, podería compararse con Polonia ou coa República Checa, que ficaron no lado equivocado do telón de aceiro non por vocación, mais porque non lles quedou outra. O centro parécese ao de calquera cidade centroeuropea, mesmo ao de Múnic, e non está máis suxo nin é menos seguro, de feito abraioume moito o ben que me tratan e a paciencia que teñen comigo nos comercios, a pesar de que moitas veces teño que esforzarme moito para falar cos dependentes, pero supoño que lles gusta atopar estranxeiros que tentan falar ucraíno, non coma os rusos, que pensan que están nunha provincia súa ou algo parecido. Por iso “moscovita” é un dos peores insultos nesta cidade, un pouco coma “prusiano” en Baviera. “Ruso” non ten connotacións tan negativas, porque “ruso” está etimolóxicamente relacionado co Rus, o reino medieval fundado (segundo din aquí, e en certa maneira non lles falta razón) por ucraínos, ou polos antergos dos actuais ucraínos, e que teña o seu centro neurálxico en Kíiv ( até que Moscova, que nacera como unha colonia, unha especie de sucursal do Reino de Kíiv, se fixo coa supremacía uns 400 anos máis tarde. Cóntanse chistes de moscovitas coma en Noruega de suecos ou en Arxentina de “gallegos”:

“O pequeno Taras [nome típico ucrainiano] foi onde a súa nai e díxolle:

-Mamo, mamo! [que é como chaman os nenos ucraínos pola súa nai] Quero casar!
-Ai si? E con quen? -preguntoulle a nai- coa Oksanka -”Oksanka” é o diminutivo de Oksana, un nome de rapaza tamén moi ucraíno.
-Non.
-Coa Olenka [diminutivo de Olena, outro nome habitual a este lado dos Cárpatos].
-Non.
-E logo con quen?
-Con Borisiño!
-Co Boris? Non podes, meu fillo!
-E por que?
-Porque é un moscovita!”

Ou:

“Clase de Educación para a Cidadanía nunha escola ucraína (a asignatura correspondente chámase aquí “tolerancia”):

-Rapaces, tendes que ser respectuosos con todo o mundo, e tamén aos moscovitas hai que tratalos coma á xente normal…”

Ou, o meu favorito, da época da carreira espacial:

“Chega un neno correndo e vai falarlle ao avó, todo contento:

-Avó, avó! Sabes que os moscovitas foron á lúa!
-Todos?
-Non, só un…
-E daquela, de que te alegras?”

O problema máis grave do país, segundo din os propios ucraínos, é a corrupción. Mais a  primeira vista non se ve indicio ningún dela, todos os comercios dan facturas e atenden ao cliente con complacencia, a xente fai o seu traballo con eficiencia. Mesmo nas marxrutkas, os minibuses amarelos e moitas veces trapalleiros que van sempre ateigados de xente, a ninguén se lle ocorre ir sen pagar, aínda que sería perfectamente posíbel, porque o condutor só pode controlar directamente os primeiros nove ou dez viaxeiros que entran pola porta de diante, ao comezo da viaxe. Os demais abrense camiño polas portas de atrás e pásanlle ao viaxeiro que leven diante o importe do traxecto, para que este o pase ao seguinte, e así, até chegar ao condutor.

A corrupción á que se refiren é a que afecta o Estado e as grandes empresas, onde calquera trámite (e a burocracia ucrainiana é famosa por superar á alemá) precisa dun suborno. É habitual que, antes de que abra un negocio, o seu propietario reciba a visita de inspectores de distintas institucións, todos eles moi escrupulosos, que sempre atopan algún detalle non conforme a dereito e exixen cartos ameazando con multas e sancións. Naturalmente, é posíbel recurrir ese tipo de inxustizas, pero -como en calquera outra parte do mundo-, un proceso é lento e custoso, e non sempre ten éxito, e a meirande parte da xente prefire pagar o suborno. Tamén está moi desenvolvida a economía sumerxida, en parte como consecuencia do escaso valor da hrivnia, a moeda ucrainiana -que non obstante, en contra do que tiña pensado, é moito máis forte do que fora a peseta, o cambio está a 1 € = 11 hrivnias. Moita xente (nos servizos públicos case que todo o mundo) ten un emprego oficial, pago en hrivnias, e outro ou outros empregos, pagos en euros ou dólares, que son os que normalmente lle permiten vivir.

Співуча мова (ІІ)

Unha compañeira á que chamarei L. dicíame hoxe logo da clase de literatura ucraína que o ruso ven sendo duro -coma Putin-, mentres que o ucraíno é mol coma unha esponxa (“wie ein Waschlappen”) -ou coma Iuxchenko. “Se os políticos ucraínos non son quen de arranxar a nosa economía”, acrecentou, “é porque o ucraíno é unha lingua demasiado fermosa para falar de inflación ou de taxas de cambio.”

Canto máis o penso, máis tino lle vexo á teoría de L.